Naš višednevni obilazak ostrva Egejskog mora započeli smo tako što smo prvu noć imali smeštaj u Atini, u delu grada koji se zove Plaka, dok smo poslednji dan posetili ostrvo Milos i ovde boravili u gradu Plaki. Naš Digitalni vodič nas je usmerio na jedan veoma važan ranohrišćanski trag, a to su katakombe kod Tripitija. One se nalaze u blizini starog naselja i predstavljaju najvažnije arheološko mesto, ali i hrišćansko sveto mesto. To mesto nas je odvelo u prve vekove hrišćanstva. Ovde su hrišćani koji su živeli u prvim vekovima hrišćanstva čuvali svoju veru i odavde uznosili Bogu svoje molitve. Nije lako doći iz luke do ovih katakombi. Prvo smo se vozili međugradskim autobusom do grada Plake, a zatim pešice do lokaliteta. Na putu smo sreli čoveka koji nas je upozorio da je do katakombi potrebno proći deo puta kojim se silazi prema obali i da će nam zbog vrućine biti naporno da se penjemo. No, mi smo nastavili prema svom planu putovanja. Kada smo stigli do katakombi, unutra smo ušli sa vodičem koji nam je pričao mnogo važnih detalja, a za nas je najvažniji bio susret sa ranohrišćanskim Svetim Prestolom, oltarskim mestom kojeg su zvali “Grob svedoka”, jer su ljudi koji su tada služili nad Svetim Oltarom i ovde sahranjeni, lično u svom životu videli Hrista i tadašnjim hrišćanima pričali o Hristu kao pravi svedoci hrišćanske vere i Hristove ljubavi koju su osetili u neposrednom susretu sa Hristom. Ovo je jedno od najsvetijih mesta koje smo ikada posetili.
Katakombe na Milosu
Katakombe predstavljaju podzemno groblje prvih hrišćana na Milosu. Nalaze se na padini jugozapadno od sela Tripiti, na području ruševina antičkog grada Klima. U ovoj oblasti postoje i manja podzemna groblja u obliku katakombi. Katakombe su lokalnom stanovništvu bile poznate kao „Grčka pećina“. Dugo su bile pljačkane, pre nego što je nemački arheolog Ludwig Ross posetio lokalitet 1844. godine. Francuski arheolog Ch. Bayet posetio je katakombe 1878, a George Lampakis 1907. godine. Sistematski ih je istražio profesor George Sotiriou 1928. godine. Katakombe čini složen sistem prostranih dvorana i hodnika (I–VIII), isklesanih u mekoj, poroznoj vulkanskoj steni – pepelu, koji su međusobno povezani veštačkim hodnicima. Celina obuhvata porodičnu grobnu prostoriju – cubiculum IX. Sotiriou je prvobitno smatrao da su postojale tri zasebne katakombe, A, B i C, sastavljene od prostorija i hodnika. Ukupna dužina galerija iznosi oko 200 metara, širina im varira između 1 i 5 metara, a visina između 1,6 i 2,5 metara. U zidovima su isklesane dve vrste grobova: arcosolia, odnosno grobovi u zasvođenim nišama, i loculi, horizontalne grobne niše. Postoje i grobovi ukopani u pod. Svi grobovi bili su prekriveni kamenim pločama različitih veličina. Na pojedinim arcosolijama sačuvani su oslikani ukrasi i delovi natpisa na kamenim ili malterisanim pločama, na kojima su ostavljani prilozi i sveće. U nekim slučajevima korišćeni su i za sahranjivanje dece. Današnji ulaz nalazi se u dvorani katakombe B (III). Na desnoj strani prostorije sačuvan je jedinstveni dvospratni arcosolium, kao i fragmenti važnog natpisa „Starijih“ („Elders“), ispisanog crvenim velikim slovima unutar pravougaonog okvira (tabula ansata). U sredini dvorane nalazi se pojedinačni nadzemni grob u obliku sarkofaga, poznat kao „Grob svedoka“ („Tomb of the Witness“). Ovaj grob je verovatno služio kao oltar sa ciborijumom, jer su iznad njega 1928. godine pronađeni tragovi kapitela. Zapadno od katakombe B nalazi se druga prostorija katakombe A (I). Na severnoj strani nalaze se arcosolia isklesana u parovima, verovatno namenjena porodičnim sahranama. U hodniku I, koji nije dostupan posetiocima, nalaze se delovi dva natpisa unutar pravougaonih okvira – natpisi „Melon“ i „Thomas“. Istočno od katakombe B nalazi se porodična grobna prostorija (cubiculum IX) i katakomba C (VII i VIII), koje trenutno nisu dostupne. Cubiculum IX sa obe strane sadrži po tri arcosolije i jedan grob u podu. Južni deo katakombe C se urušio, pa su dve dvorane povezane veštačkim hodnikom. U dve arcosolije hodnika 2 (VIII) pronađeni su fragmenti prikaza sa cvećem i dve ptice, kao i Hristogram i grčka slova Ω i A – Omega i Alfa.
Arheološka iskopavanja koja su izvršena između 2007. i 2009. godine otkrila su južni deo prostorija katakombi A i B, u dužini od približno 15 metara. Krov se gotovo potpuno urušio, ali su zidovi ostali očuvani, zajedno sa devet arcosolija i četiri loculusa. Dve dvorane povezane su poprečnim hodnikom, što je opovrglo ranije Sotiriouvo mišljenje da su katakombe predstavljale tri potpuno odvojene galerije. Iznad očuvanog južnog dela katakombe B otkriven je još jedan mali cubiculum (XIII). Pored arcosolija, otkrivena su dva groba u podu, jedan mermerni sarkofag i trideset tri groba tipa jame. Većina iskopanih grobova bila je opljačkana ili poremećena. Bili su pokriveni teškim obrađenim kamenim pločama različitih veličina i uzastopnim slojevima maltera. Grobovi u jamama bili su jednostavni ili su imali dodatnu komoru u obliku arcosoliuma. Danas nijedan od tih grobova nije vidljiv jer su ponovo prekriveni radi zaštite. U nekoliko grobova pronađeni su vredni predmeti poput privezaka, metalnog prstena, staklenih posuda i staklenih perli. Pronađeni su i bronzani i gvozdeni ekseri. Na celom prostoru katakombi pronađene su svetiljke. Tragovi vatre, komadi grnčarije iz posuda za kuvanje, bokali, tanjiri, kao i životinjske i riblje kosti ukazuju na to da su se ovde odvijali pogrebni obredi i zajedničke pogrebne gozbe (nekrodeipnon). Zapadno od dvorane katakombe A otkriven je novi prostor, nazvan „Bayetova dvorana“ (XII), koji je privremeno zatvoren radi zaštite. Originalni ulaz u ovu dvoranu nalazi se na severozapadu. U njoj se nalazi devet arcosolija i dva cubiculuma uklesana u zidove. Na jugu, na mestu gde se spajaju zidovi katakombe A i „Bayetove dvorane“, otkriveni su polukružni zid i jedan stub koji nije bio ispunjen zemljom. Ovi nalazi ukazuju da je upravo tu verovatno bio jedan od glavnih ulaza u katakombe. Arheološki nalazi i grobni prilozi pokazuju da je ovo groblje bilo u upotrebi od sredine 1. veka do 6. veka nove ere.
